Zo helpt muziek tegen stress, angst en pijn bij operaties

Photo by Dave Weatherall on Unsplash

Een operatie leidt vaak tot stress, angst en pijn. Onderzoekers van het Erasmus MC toonden aan dat de klachten significant afnemen als patiënten voor, tijdens en na de ingreep naar muziek luisteren. Hoe werkt deze veelbelovende en kostenbesparende behandeling zonder bijwerkingen?

Hans Jeekel vatte in 2012 het plan op om onder de noemer Muziek als Medicijn te onderzoeken hoe muziek kan worden ingezet als nieuwe behandeling in de gezondheidszorg. De emeritus hoogleraar Chirurgie aan het Erasmus MC begeleidt sindsdien promovendi, onder andere bij het uitvoeren van klinisch onderzoek.

Voor de oud-chirurg zijn muziek en wetenschap een voor de hand liggende combinatie. "Ik speel piano, voornamelijk klassiek, en heb naast mijn werk als arts altijd wetenschappelijk onderzoek gedaan. Ik zoek voortdurend naar betere behandelingen voor patiënten."

De big five

Die zoektocht van Jeekel is geworteld in de praktijk. In het ziekenhuis onderscheidde hij de vijf meest voorkomende problemen onder patiënten die worden opgenomen. De "big five" noemt hij ze: stress, angst, pijn, slaapontregeling en delier, een toestand van acute verwardheid en desoriëntatie die vooral bij oudere patiënten voorkomt. "Er zijn natuurlijk slaappillen en medicijnen tegen angst en pijn beschikbaar, maar die hebben allemaal bijwerkingen. Voor delier is eigenlijk nog geen goede behandeling."

Het doel van zijn onderzoek is tweeledig: Jeekel wil niet alleen onomstotelijk bewijzen dat patiënten baat hebben bij het luisteren naar muziek, maar er ook voor zorgen dat deze innovatieve behandeling wordt ingevoerd in de reguliere gezondheidszorg. "De enige manier om dat doel te bereiken is door middel van randomized controlled trials: de ene willekeurig gekozen groep patiënten krijgt via een koptelefoon muziek te horen, de andere groep niet."

Geen hele heftige muziek

Jeekels onderzoeksgroep ontdekte dat patiënten die voor, tijdens en na een operatie naar muziek luisteren, significant minder last hebben van stress, angst en pijn dan patiënten die geen muziek luisterden. Daardoor hebben ze ook significant minder behoefte aan potentieel verslavende pijnmedicatie.

De muziek moet wel aan een aantal voorwaarden voldoen. "Uit ons onderzoek is gebleken dat de voorkeursmuziek van de patiënt het best werkt, en dan met name muziek zonder enorme volume- en tempowisselingen", aldus Jeekel. Hele heftige muziek leent zich logischerwijs minder goed. "Veel mensen denken dat ze naar klassieke muziek moeten luisteren, maar het mag ook jazz of pop zijn. Net waar de patiënt zich prettig bij voelt."

Wakker worden met Chopin

Hoe werkt het precies? Welke lichamelijke processen zet die muziek allemaal in gang? "Zodra muziek je oren binnenkomt, wordt het via de hersenstam naar de hersenen geseind", legt Jeekel uit. "Muziek komt in meer hersendelen dan elke andere prikkel, meer nog dan geur-, zicht- en pijnprikkels. Het gaat onder andere naar de hippocampus, waar je herinneringscentrum zit. Vandaar dat demente ouderen zich vaak moeiteloos liedjes van vroeger herinneren."

Daarnaast kan muziek de hoeveelheid stresshormonen reduceren, de bloeddruk verlagen en de aanmaak van endorfine, oxytocine, serotonine en dopamine stimuleren. Deze hormonen hebben met name effect op centra in de hersenen die de stemming van de patiënt positief beïnvloeden en angst verminderen.

"Muziek heeft onvoorstelbaar veel positieve effecten. Dat heb ik zelf ervaren: het was een hele bijzondere belevenis om na een operatie van zevenenhalf uur wakker te worden met Fantaisie-Impromptu, één van mijn lievelingsstukken van Chopin."

Van pasgeboren baby's tot demente ouderen

Jeekel en zijn promovendi onderzoeken het effect van muziek niet alleen bij mensen die een operatie moesten ondergaan. Volgens hem hebben vrijwel alle patiënten in alle leeftijdsgroepen baat bij de behandeling, van pasgeboren baby’s - voor groeibevordering - tot demente ouderen.

"Nederland telt 290.000 demente personen, waarvan ongeveer 70 procent thuis woont. Wij willen onderzoeken of we er met muziek voor kunnen zorgen dat hun kwaliteit van leven en cognitieve gedrag aantoonbaar verbetert. Misschien kan dan zelfs opname in het verzorgingstehuis uitgesteld worden. Tegelijkertijd willen we kijken wat muziek met de honderdduizenden mantelzorgers doet, want die hebben natuurlijk ook stress."

Meer dan een miljoen operaties

Het onderzoek van de Muziek als Medicijn-groep heeft geleid tot de ontwikkeling van een richtlijn om muziek als een nieuwe behandeling te introduceren in de gezondheidszorg. Verschillende beroepsverenigingen, waaronder de Federatie Medisch Specialisten en de Nederlandse Vereniging voor Heelkunde, zetten zich daar actief voor in.

"In Nederland worden elk jaar meer dan een miljoen operaties uitgevoerd", zegt Jeekel. "Het doel is om al die patiënten een wetenschappelijk bewezen behandeling te kunnen aanbieden die geen bijwerkingen heeft." Een van zijn promovendi is bezig met implementatieonderzoek, zodat het personeel in de ziekenhuizen straks weet hoe ze de muziek moeten 'toedienen'.

Jeekel erkent dat de daadwerkelijke implementatie van de richtlijn nog wel even kan duren, maar is trots op de weg die zijn onderzoeksgroep tot dusver heeft afgelegd. "Dat er na acht jaar onderzoek een concrete richtlijn wordt ontwikkeld om muziek als behandeling in alle Nederlandse ziekenhuizen te krijgen: mooier kan het niet."